Tỷ lệ cần một câu hỏi rõ ràng
Giả sử một phép thử chỉ trả về một trong bốn ký hiệu A, B, C hoặc D. Câu hỏi của chúng ta là: ký hiệu xuất hiện có thuộc nhóm A hoặc C không? Nhóm mục tiêu gồm hai kết quả, còn tập kết quả có thể xảy ra gồm bốn. Chỉ khi xác định cả nhóm mục tiêu lẫn tập kết quả, cụm “2 trong 4” mới có nghĩa toán học.
Nếu bốn kết quả đồng khả năng và mỗi lần thử chỉ cho một ký hiệu, xác suất của nhóm mục tiêu là 2 ÷ 4 = 1/2 = 50%. Phép đếm này không áp dụng chỉ vì hình vẽ có bốn ô; phải có căn cứ cho giả định đồng khả năng. Đây là mô hình do bài viết dựng để giải thích cách tính, không phải thông số của bất kỳ trò chơi nào.
Thay giả định, thay phép tính
Hãy thử một mô hình thứ hai, vẫn có A, B, C, D nhưng xác suất lần lượt là 10%, 20%, 30% và 40%. Vì mỗi lần chỉ có một kết quả, A và C loại trừ nhau trong cùng lần thử; xác suất “A hoặc C” là 10% + 30% = 40%, không phải 50%. Những tỷ lệ này cũng là số giả định. Ví dụ cho thấy việc đếm hai nhãn trong bốn nhãn chưa đủ nếu các nhãn không đồng khả năng.
Một lượt không phải cả phân phối
Xác suất 50% trong mô hình đầu không hứa rằng cứ hai lượt sẽ có đúng một lượt thuộc nhóm mục tiêu. Quan sát một chuỗi ngắn có thể cho tỷ lệ khác hẳn. Nếu muốn nói kết quả trước có ảnh hưởng lượt sau hay không, phải xác định các lượt độc lập hay phụ thuộc; tính độc lập không thể suy ra từ nhãn A–D hoặc vài lần quan sát.
Câu hỏi thường gặp: “Đếm được hai kết quả mục tiêu là đủ để nói 50%?” Chưa; cần biết xác suất của cả bốn kết quả. “Nếu một lần ra B thì lần sau A hoặc C dễ hơn?” Không có kết luận chung; cần mô hình của hai lần thử. “Có thể áp tỷ lệ này cho trò chơi thật?” Chỉ khi nguồn quy tắc và dữ liệu của đúng phiên bản xác nhận các giả định tương ứng.
Nguồn tham khảo
Tên tài liệu tham khảo: OpenStax, “Introductory Statistics 2e”, mục 3.1 “Terminology” và mục 3.2 “Independent and Mutually Exclusive Events”. Hai ví dụ A–D trong bài chỉ minh họa cách xác định tập kết quả, điều kiện đồng khả năng và phép cộng xác suất của hai kết quả loại trừ nhau; chúng không cung cấp dữ liệu thực nghiệm hay dự đoán cho một trò chơi thật.
